File: Sound-Playing-HOWTO.pl.html

package info (click to toggle)
doc-linux-pl 1999.10.11-1
links: PTS
area: main
in suites: potato
size: 6,092 kB
ctags: 765
sloc: makefile: 44
file content (820 lines) | stat: -rw-r--r-- 35,886 bytes
parent folder | download | duplicates (5)
<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 3.2 Final//EN">
<HTML>
<HEAD>
 <META NAME="GENERATOR" CONTENT="SGML-Tools 1.0.9">
<META HTTP-EQUIV="content-type" content="text/html; charset=iso-8859-2">
<TITLE>Linux Sound Playing HOWTO</TITLE>


</HEAD>
<BODY>
<H1>Linux Sound Playing HOWTO<BR></H1>

<H2>Autor: Yoo C. Chung
<A HREF="mailto:wacko@laplace.snu.ac.kr">wacko@laplace.snu.ac.kr</A><BR>
v1.5, 7 Listopada 1997<BR>
<B>Wersja polska: Leszek Urbaski
<A HREF="mailto:tygrys@fidonet.org.pl">tygrys@fidonet.org.pl</A><BR></B>
v 1.0, 28 Marca 1998</H2>
<P><HR>
<EM>Ten dokument opisuje aplikacje dla Linuxa, suce do odgrywania
dwiku w rnych formatach.
Dokument ten zosta napisany w standardzie ISO-8859-2.
Orygina tego dokumentu znajduje si pod adresem http://laplace.snu.ac.kr/~wacko/howto/</EM>
<HR>
<H2><A NAME="s1">1. Wprowadzenie</A></H2>

<P>To jest Sound Playing HOWTO. Opisuje wiele formatw dwiku i aplikacje,
ktre mog by uyte do ich odtwarzania. Opisuje take pare trikw i rad
dotyczcych tych aplikacji. Jest tu te troch innych interesujcych
programw zwizanych z dwikiem, nie zwizanych bezporednio z odtwarzaniem.
Jednake ten dokument <EM>nie</EM> opisuje, jak ustawi obsug dwiku w
Linuxie. Zobacz Linux Sound HOWTO autorstwa 
<A HREF="mailto:jeff_tranter@pobox.com">Jeff'a Tranter'a</A>, dla
uzyskania instrukcji konfiguracji obsugi dwiku i obsugiwanego sprztu.
<P>Ten dokument opisuje tylko normalne aplikacje uytkownika. Znaczy to, e
tumaczy tylko to, co rednio zaawansowany uytkownik powinien wiedzie o
stronie programowej dwiku, a nie egzotyczne tematy typu synteza dwiku
lub sprzt - jest on opisany w Sound HOWTO.
<P>
<P>
<P>
<H2>1.1 Prawa autorskie tego dokumentu</H2>

<P>
<P>Ten dokument moe by dowolnie dystrybuowany i modyfikowany (bybym wdziczny,
gdybym by zawiadamiany o zmianach), dopki s zachowane wiadomoci o prawach
autorskich. Jednake nie moe posiada adnych innych ogranicze, a
zmodyfikowany dokument musi mie te same prawa autorskie, co ten. Musi by
take podany autor zmian.
<P>
<P>
<P>
<H2>1.2 Prawa autorskie opisanych aplikacji</H2>

<P>Jeeli nie ma informacji o prawach autorskich, aplikacja jest pod Licencj
Publiczn GNU (GNU General Public License).
<P>
<P>
<P>
<H2>1.3 Gdzie mona zdoby ten dokument</H2>

<P>
<P>Najnowsza oficjalna wersja tego dokumentu moe by cignita z 
<A HREF="http://sunsite.unc.edu/LDP/">http://sunsite.unc.edu/LDP/</A>. 
Najnowsza nieoficjalna wersja znajduje si na
<A HREF="http://laplace.snu.ac.kr/~wacko/howto/">http://laplace.snu.ac.kr/~wacko/howto/</A>.
Koreaska wersja tego dokumentu (bardzo nieaktualna) znajduje si na
<A HREF="http://laplace.snu.ac.kr/~wacko/howto/Sound-Playing-HOWTO.ks">http://laplace.snu.ac.kr/~wacko/howto/Sound-Playing-HOWTO.ks</A>.
Japoska wersja tego dokumentu jest dostpna na
<A HREF="http://jf.gee.kyoto-u.ac.jp/JF/JF-ftp/euc/Sound-Playing-HOWTO.euc">http://jf.gee.kyoto-u.ac.jp/JF/JF-ftp/euc/Sound-Playing-HOWTO.euc</A>.
<P>
<P>
<P>
<H2>1.4 Kontakt z autorem</H2>

<P>
<P>Nie jestem ominescentny i nie uywam wszystkich aplikacji opisanych tutaj
(kilku nawet nie wyprbowaem), wic mog by bdy. Programy take
ewoluuj, wic dokumentacja cigle si przedawnia. Jeeli wic znajdziesz
jakie bdy, 
<A HREF="mailto:wacko@laplace.snu.ac.kr">wylij mi</A>
poprawki. Sugestie i dodatki bd take mile widziane.
<P>
<P>
<P>
<H2>1.5 Podzikowania</H2>

<P>
<P>dla wszystkich autorw aplikacji opisanych w tym HOWTO. Take Hannu
Savolainenowi za wietny sterownik dwiku i Linusowi Torvaldsowi za wietny
system operacyjny.
<P>Chciabym te podzikowa Raymondowi Nijssenowi (<CODE>raymond@es.ele.tue.nl</CODE>),
Jeroenowi Ruttenowi (<CODE>jeroen@es.ele.tue.nl</CODE>), Antonio Perezowi
(<CODE>aperez@arrakis.es</CODE>), Ianowi Jacksonowi (<CODE>ijackson@gnu.org</CODE>)
i Peterowi Amstutzowi (<CODE>amstpi@freenet.tlh.fl.us</CODE>) za informacje i pomoc.
<P>
<P>
<P>
<H2><A NAME="s2">2. Odtwarzanie rnych formatw dwiku</A></H2>

<P>
<P>Istnieje wiele rodzajw formatw dwiku (WAV, MIDI, MPEG itp.).
Poniej opisuj rne formaty i aplikacje uywane do ich odtwarzania.
<P>
<P>
<P>
<H2>2.1 MIDI</H2>

<P>
<P>MIDI znaczy Musical Instrument Device Interface (Interfejs urzde i instrumentw
muzycznych). Pliki MIDI maj zazwyczaj rozszerzenie <CODE>.mid</CODE>. Zawieraj
informacje sekwencerowe, to znaczy informacje kiedy odtworzy jaki instrument
w jaki sposb itp. Zalenie od Twojego sprztu (i moe oprogramowania, ktrego
uywasz) dwik moe by wietny, albo niewyrany i charczcy.
<P>
<P>
<P>
<H3>"Adagio package"          </H3>

<P>
<P>Ten pakiet zawiera <CODE>mp</CODE> (odtwarzacz MIDI obsugiwany z linii komend)
i <CODE>xmp</CODE> (odtwarzacz MIDI oparty na XView, nie myli nazwy z odtwarzaczem
moduw take nazywanym <CODE>xmp</CODE>). Do uywania <CODE>xmp</CODE> bdziesz potrzebowa
rozszerze SlingShot. Pakiet zawiera take inne programy do odtwarzania utworw
Adagio.
Jeeli jeste posiadaczem GUS'a, <CODE>mp</CODE>moe take odtwarza pliki MOD
(zobacz sekcj 
<A HREF="Sound-Playing-HOWTO.pl-2.html#ss2.2">Moduy</A>, eby
uzyska wicej informacji o moduach).
<P>Jeden may, ale denerwujcy bd (w wersji 0.5 na niektrych kartach) - dwik
urywa si przy kocu. Zamiast zakoczenia utworu w sposb, ktry opisuje plik MIDI,
koczy si on na przydugim odegraniu przedostatniej nuty. Nie przeszkodzio mi to
w uywaniu <CODE>mp</CODE>, ale moe kogo zniechci do uywania go do ,,prawdziwej''
pracy. Uruchamia si dosy wolno.
W pakiecie nie ma notatki o prawach autorskich (przynajmniej nie mogem takiej
znale), wic przyjmuj, e moe by dowolnie dystrybuowana i modyfikowana. (W
dokadnej interpretacji przepisw o prawach autorskich, nie wolno tego robi, ale
sdz, e taka bya intencja autora).
To jest wersja CMU MIDI Toolkit pod Linuxa (ale tak duo zostao dodane, e mona
to zakwestionowa) autorstwa Grega Lee (<CODE>lee@uhunix.uhcc.hawaii.edu</CODE>).
Mona go cign z 
<A HREF="ftp://tsx-11.mid.edu/pub/linux/packages/sound/adagio05.tar.gz">anonimowego ftp</A> z <CODE>tsx-11.mit.edu</CODE> z katalogu <CODE>/pub/linux/packages/sound/adagio05.tar.gz</CODE>.
Binaria tu zaczone s w formacie a.out (z doczonymi archaicznymi bibliotekami),
a binaria <CODE>xmp</CODE> dziaaj w rodowisku X11R6 (XFree86 3.1.1, libc 4.7.2).
Binaria <CODE>mp</CODE> dziaaj dobrze w rodowisku <CODE>a.out</CODE>.
Do skompulowania tego bdzie potrzebne troch sztuczek. Waciwie niewiele -
wszystko, co musisz zrobi, to zaczy przecznik <CODE>-lfl</CODE> na koniec
<CODE>SHROBJ</CODE> i <CODE>XMPOBJ</CODE> w pliku Makefile. Jest to potrzebne do
doczenia biblioteki <CODE>flex</CODE>, co nie jest standardowo zrobione. Dalej
postpuj zgodnie z instrukcj instalacji. I nie zapomnij, eby mie zainstalowane
XView i rozszerzenia SlingShot, jeeli chcesz skompilowa <CODE>xmp</CODE>
<P>
<P>
<P>
<H3>TiMidity          </H3>

<P>
<P>Niektrzy ludzie polecaj ten <EM>eksperymentalny</EM> program z powodu dobrej
jakoci dwiku (co jest prawd, brzmi znacznie lepiej ni <CODE>mp</CODE> na Sound
Blaster'rze 16, jednak nie bdzie brzmia o wiele lepiej na karcie z syntez
wavetable, jak np. GUS). Jednake jego problemem jest due obcianie procesora.
Odgrywa MIDI przez skonwertowanie go do WAV i odtworzenie WAV (moesz take
skonwertowa MIDI do WAV bez odtwarzania). To tumaczy obcianie CPU.
Ma take opcjonalny interfejs ncurses, SLang, Tcl/Tk lub Motif.
Potrzebujesz plikw z instrumentami Gravis'a Ultrasound do uywania tego programu.
Zobacz FAQ zaczony z TiMidity.
Autorem jest Tuukka Toivonen (<CODE>tt@cgs.fi</CODE>).
Najnowsza wersja TiMidity znajduje si na 
<A HREF="http://www.cgs.fi/~tt/timidity/">stronie domowej TiMidity</A>.
Ta strona zawiera te odnonik do maej biblioteki instrumenw GUS'a.
<P>
<P>
<P>
<H3>playmidi          </H3>

<P>
<P>To jest odtwarzacz MIDI obsugujcych syntez FM, GUS'a i zewntrzny interfejs MIDI.
[po odpowiednim "zaataniu" take AWE32/64 - przyp. tum.] Uruchamia si szybciej
ni inne odtwarzacze MIDI. Moe take odgrywa pliki Creative Music Files, pliki
Microsoft RIFF i due archiwa MIDI z gier takich jak Ultima 7.
Posiada interfejs X i SVGA. Posiada take opcj ledzenia nut na kadym kanale
i zegar odtwarzania (doczony automatycznie z <CODE>xplaymidi</CODE> i 
<CODE>splaymidi</CODE>).<BR>
Powiniene napisa co takiego:
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
$ splaymidi foo.mid; stty sane
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>jeeli chcesz uywa interfejsu SVGA, jednak nie przywraca on trybu tty poprawnie.
Tryb SVGA moe by usunity w bliskiej przyoci.
Ten program by napisany przez Nathan'a Laredo (<CODE>laredo@gnu org</CODE> lub
<CODE>laredo@ix.netcom.com</CODE>). Znajduje si na
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/playmidi-2.3.tar.gz">anonimowym ftp</A>
- <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/playmidi-2.3.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H2>2.2 Moduy</H2>

<P>
<P>Moduy (w muzyce komputerowej) to pliki z muzyk cyfrow, stworzone ze zbioru
prbek (sampli) i informacji sekwencerowych, mwicych odgrywarce kiedy odtworzy
jak prbk (instrument) na jakiej ciece i z jak wysokoci, opcjonalnie
wytwarzajc efekt, taki jak np. vibrato.
Ma zalet nad MIDI - moe zawiera prawie kady rodzaj dwiku (cznie z gosem
ludzkim). Po drugie, brzmi prawie tak samo na kadej platformie, poniewa prbki
s w module. Wad jest, e moduy maj znacznie wikszy od MIDI rozmiar, a take
to, e nie ma prawdziwego standardowego formatu (jedynym ,,prawdziwym'' jest
ProTracker, z ktrym wiele moduw nie jest kompatybilnych). Pochodzi z Amigi.  
Najczciej spotykany format to <CODE>.mod</CODE>. Jest wiele rozszerze, zaleenie
od formatu.
<P>
<P>
<P>
<H3>tracker                </H3>

<P>
<P>Ten bardzo elastyczny program (zosta napisany na wiele platform) odtwarza
moduy muzyczne Soundtracker'a i Protracker'a. Uywa wyjcia stereofonicznego
16-bitowego, jako uwaam za bardzo dobr. Jeeli potrzebujesz prostego
sposobu na zredukowanie obcienia procesora, uyj opcji <CODE>-mono</CODE>.
To jest program "giftware" (cytujc autora). Jest nim Marc Espie
(<CODE>Marc.Espie@ens.fr</CODE>). 
Wersja z plikiem Makefile dostosowanym pod Linuxa moe by scignita z
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/tracker-4.3-linux.tar.gz">anonimowego ftp</A>
z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z katalogu <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/tracker-4.3-linux.tar.gz</CODE>
<P>
<P>
<P>
<H3>gmod               </H3>

<P>
<P>Gmod to odtwarzacz moduw muzycznych dla Gravisa. Obsugiwane formaty to
4/6/8 kanaowy MOD,
8 kanaowy 669, MultiTracker (MTM), UltraTracker (ULT), FastTracker (XM)
i ScreamTracker III (S3M).
<P>Gmod wymaga wersji 3.0 lub pniejszej sterownika dwiku. Oraz, oczywicie,
GUS'a. Moliwe, e bdziesz musia zmodyfikowa jdro eby kontrola gonoci
dziaaa tak, jak sobie tego yczysz.
<P>Gmod posiada interfejs X'owy. Uywa bibliotek QT (wersja 0.99 lub wysza).
Sprawd 
<A HREF="http://www.troll.no/">stron domow QT</A>, eby
uzyska informacje o QT. 
<P>Program moe by darmowo rozpowszechniany. By pocztkowo napisany przez Hannu
Savolainen'a, a teraz jest nadzorowany przez Andrew J. Robinson'a
(<CODE>robinson@cnj.digex.net</CODE>).
<P>Mona go cign z 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/gmod-3.1.tar.gz">anonimowego FTP</A> z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE>
(katalog <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/gmod-3.1.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>     
<P>
<H3>MikMod          </H3>

<P>
<P>Ten podrczny odtwarzacz moduw odtwarza formaty XM, ULT, STM, S3M,
MTM, MOD i UNI. (Format UNI jest wewntrznym formatem uywanym przez MikMod.)
Posiada obsug spakowanych (zipped) plikw z moduami. Uywa jakoci 16bit
stereo. Uyj opcji <CODE>-m</CODE> (m jak mono) jeeli potrzebujesz prostego
sposobu obnienia obcienia procesora.
<P>Wersja unixowa moe uywa bd to ncurses, bd to Tcl/Tk jako swj
interferjs uytkownika. Moe by take uyta jako biblioteka, a nie tylko
niezaleny program.
<P>MikMod by pocztkowo napisany przez Jean-Paul Mikkers'a (<CODE>mikmak@via.nl</CODE>). Teraz jest nadzorowany przez Jake'a Stine'a (<CODE>dracoirs@epix.net</CODE>).
Jest to shareware, ktre musi by zarejestrowane, jeeli chcesz uywa je
komercyjnie. Potrzebne jest te zezwolenie na dystrybucj komercyjn
(niekomercyjne rozpowszechnianie nie wymaga zezwolenia).
<P>Program mona znale na 
<A HREF="http://www.aics.net/~amstutz/mikmod.html">stronie domowej MikMod</A>.
<P>
<P>
<P>
<H3>xmp          </H3>

<P>
<P>Ten odtwarzacz moduw (nie myli z <CODE>xmp</CODE> Adagia) moe odtwarza
moduy MOD, S3M, STM, 669 i XM (inne formaty s te obsugiwane, ale cigle
eksperymentalnie lub niecakowicie) na kartach z syntez WaveTable
(GUS albo SoundBlaster AWE 32) i na systemach z SoftOSS (sterownik miksujcy
programowo). W bardzo bliskiej przyszoci zwyky DSP bdzie te obsugiwany.
<P>Wersja pod X jest te dostpna.
<P>Program jest napisany przez Claudio Matsuoka' (<CODE>claudio@brasil.enemy.org</CODE>) i H. Carraro Jr.
<P>Znajduje si na 
<A HREF="http://www.merdre.net/~claudio/xmp/">stronie domowej xmp</A><P>
<P>
<P>
<H3>s3mod          </H3>

<P>
<P>S3mod odtwarza 4/6/8 ciekowe moduy MOD i Scream Tracker 3. Uywa 
standardowo jakoci 8 bit mono, 22000Hz. Uyj opcji <CODE>-s</CODE>, eby wczy
stereo, <CODE>-b</CODE>, eby wczy jako 16 bitow i <CODE>-f</CODE>, eby
ustawi czstotliwo. Jednake jako dwiku jest gorsza od tracker'a
(szumy), wic polecabym <CODE>tracker'a</CODE> zamiast <CODE>s3mod</CODE> do
odtwarzania zwykych plikw MOD (chyba, e masz maszyn o maej mocy).
S3mod obcia procesor znacznie mniej ni tracker. 
<P>Prawa autorskie nale do Daniela Marks'a i David'a Jeske'a 
(<CODE>jeske@uiuc.edu</CODE>), ale moesz zrobi z tym co chcesz (poza
twierdzeniem, e to ty go napisae).
<P>Mona go zdoby przez 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/s3mod-v1.09.tar.gz">anonimowe FTP</A> z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> (katalog
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/s3mod-v1.09.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>mod          </H3>

<P>
<P>Ten program (<EM>wersja beta</EM>) odtwarza MOD'y (15/31 instrumentowe, do
32 gosw), MTM'y, ULT'y i S3M'y na Gravisie Ultrasound. Moe te uywa
spakowane moduy, jeeli masz <CODE>gzip'a</CODE>, <CODE>lharc'a</CODE>, 
<CODE>unzip'a</CODE> i <CODE>unarj'a</CODE>. Nie potrafi odtwarza moduw spakowanych
Powerpacker'em lub moduw spakowanych niektrymi programami do komponowania na
Amig (sygnatura "PACK").
<P>Program wymaga wersji 3.0 sterownika dwiku. <EM>Nie bdzie</EM> dziaa
z wersj 2.90-2 lub wczeniejsz. Interfejs tekstowy wymaga ncurses.
Jest take zaczony interfejs X'owy, ktry uywa Tcl/Tk.
<P>Mod jest napisany przez Mikael'a Nordqvist'a
(<CODE>mech@df.lth.se</CODE> lub <CODE>d91mn@efd.lth.se</CODE>).
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/mod-v0.81.tgz">anonimowym FTP</A>
z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/mod-v0.81.tgz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>nspmod            </H3>

<P>
<P>Nspmod to odtwarzacz moduw w wersji <EM>alpha</EM>, ktry moe odtwarza
moduy MTM, S3M i MOD. Jest przeznaczony dla kart dwikowych bez DSP
(nie myli z tym co Creative Labs nazywa DSP). Obcia procesor porwnywalnie
z <CODE>tracker'em</CODE>
<P>
<P>Posiada moliwo zaptlenia moduw, jeeli s tak zaprogramowane. Ilo
zaptle moe by limitowana opcj <CODE>-l</CODE>. Uywa tylko wyjcia 8 bitowego.
(jeeli chodzi o wersj 0.1).
<P>Zosta napisany przez Toru Egashira' (<CODE>toru@jms.jeton.or.jp</CODE>).
<P>Mona go cign z 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/nspmod-0.1.tar.gz">anonimowego FTP</A>
(<CODE>sunsite.unc.edu</CODE>, katalog <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/nspmod-0.1.tar.gz</CODE>).
<P>
<P>
<P>
<H3>yampmod          </H3>

<P>
<P>Ten program (<EM>wersja alfa</EM>) by zaprojektowany do odtwarzania 4
kanaowych moduw, minimalnie obciajc procesor. <EM>Nie by</EM>
zaprojektowany do odtwarzania dwiku wysokiej jakoci. A wic jedyna jako
to 22kHz, mono. Dwik nie jest te tak czysty jak powinien, co wyjania status
alfa programu.
<P>Zosta napisany przez David'a Groves'a (<CODE>djg@djghome.demon.co.uk</CODE>).
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/yampmod-0.1.tar.gz">anonimowym FTP</A>
z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/yampmod-0.1.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H2>2.3 MPEG audio</H2>

<P>
<P>MPEG jest standardem specyfikujcym kodowanie wideo i towarzszcego mu dwiku
w celu cyfrowej archiwizacji. MPEG jest zazwyczaj kojarzony z obrazem, ale
cz dwikowa moe by uywana oddzielnie. Cz dwikowa standardu
definiuje trzy powoki (ang. layers), Layer I, II i III. Odtwarzacze mogce
dekodowa wysze powoki mog take dekodowa nisze. (np. odtwarzacze
Layer III mog odtwarza pliki Layer II). Pliki audio MPEG Layer I maj
zwykle rozszerzenie <CODE>.mpg</CODE> (wic jeeli plik z tym rozszerzeniem nie
moe by odtworzony odtwarzaczem MPEG wideo, to jest to prawdopodobnie strumie
audio), Layer II zazwyczaj ma rozszerzenie <CODE>.mp2</CODE>, a Layer III 
<CODE>.mp3</CODE>. Kompresja dwiku nie jest najgorsza. Dwumegabajtowy Layer II
zajmie 25 megabajtw jako czysty PCM <EM>o tej samej jakoci</EM>
<P>
<P>
<P>
<H3>mpg123          </H3>

<P>
<P>Ten program (<EM>wersja beta</EM>) jest wydajnym odtwarzaczem MPEG audio,
z obsug powok I, II i III. Jest oparty na kodzie z wielu rde.
Moe odtwarza w czasie rzeczywistym strumie przez HTTP (tzn. mona
odtwarza strumie MPEG bezporednio przez World Wide Web).
<P>Gwnym autorem jest Michael Hipp 
(<CODE>Michael.Hipp@student.uni-tuebingen.de</CODE>). Moe by uywany i
rozpowszechniany w niezmodyfikowanej formie darmowo, przeznaczony do
zada niekomercyjnych. Zaczenie w kolekcji darmowego oprogramowania
(takiej jak CD-ROM'y lub serwery FTP) jest dozwolone.
<P>Najnowsz wersj mona znale na 
<A HREF="http://www.heim3.tu-clausthal.de/~olli/mpg123/">stronie mpg123 Oliver'a Fromme'a</A>.
<P>
<P>
<P>
<H3>maplay 1.2          </H3>

<P>
<P>Ten odtwarzacz MPEG audio obsuguje tylko Layer I i II. Obsuguje 16 bitowe
karty dwikowe pod Linuxem.
<P>Zuywa dosy duo czasu procesora, ok. 55% na Pentium 60MHz. Dwik jest
niemoliwy do suchania na 486 66MHz, poniewa procesor nie moe nady
z dwikiem. Jeeli to ci si zdarzy, sprbuj odtwarza tylko jedn stron
strumienia audio (opcj <CODE>-l</CODE> lub <CODE>-r</CODE>), zamiast domylnego
stereo.
<P>Maa zmiana w jednym z plikw moe by potrzebna do skompilowania programu.
Musisz doda tak lini na pocztek pliku <CODE>configuration.sh</CODE>.
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
#! /bin/sh
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>Autorem jest Tobias Bading (<CODE>bading@cs.tu-berlin.de</CODE>).
<CODE>maplay 1.2</CODE> mona znale na 
<A HREF="ftp://ftp.cs.tu-berlin.de/pub/multimedia/maplay1.2/maplay1_2.tar">anonimowym FTP</A> na
<CODE>ftp.cs.tu-berlin.de</CODE> z <CODE>/pub/multimedia/maplay1.2/maplay1_2.tar</CODE>
<P>
<P>
<P>
<H3>maplay 1.3b          </H3>

<P>
<P>To jest nieoficjalna modyfikacji (tzn. nie przez oryginalnego autora)
<CODE>maplay'a 1.2</CODE>, moe dziaa z o wiele mniejszym obcieniem procesora.
Udaje si jej to gwnie przez uywanie wyjcia u-law na innych platformach
poza SPARC'em. Zauwa, e uywa wyjcia u-law domylnie, wic jako dwiku
jest nisza. 
<P>Modyfikacje byy przeprowadzone przez Orlando Andico
(<CODE>orly@gibson.eee.upd.edu.ph</CODE>).
<P>Program mona znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/maplay-1.3b-Linux.tar.gz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z katalogu 
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/maplay-1.3b-Linux.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>maplay3          </H3>

<P>
<P>To jest kolejny krewny <CODE>maplay'a 1.2</CODE>. Dodaje obsug formatu MPEG
Layer 3. W tej chwili ma pewne bdy w odtwarzaniu (moesz sysze 
skrzeczce odgosy). Moesz pobawi si opcjami eby to zmieni.
<P>Modyfikacje byy przeprowadzone przez Timo Jantunen'a
(<CODE>timo.jantunen@hut.fi</CODE> lub <CODE>jeti@cc.hut.fi</CODE>. Mwi, e moe
by uywany darmowo, ale zarabianie nim pienidzy nie jest dozwolone.
Jakkolwiek nie jestem cakowicie przekonany o poprawnoci praw autorskich,
poniewa oryginalny <CODE>maplay</CODE> jest na Licencji Publicznej GNU
(GNU General Public License), ktra nie pozwala zmodyfikowanym pracom mie
innych praw autorskich.
<P>Program moe by znaleziony na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/maplay3.tar.gz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z katalogu <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/maplay3.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>splay          </H3>

<P>
<P>Ten odtwarzacz (<EM>wersja beta</EM>) jest kolejnym krewnym 
<CODE>maplay'a 1.2</CODE> (waciwie jest krewnym <CODE>maplay'a 1.2+</CODE>,
ktry jest Windows'owym krewnym <CODE>maplay'a 1.2</CODE>).
Dodaje obsug strumieni MPEG Layer 3. Moe te odtwarza pliki WAV.
Moe take odtwarza strumienie audio przez poczenie HTTP.
<P>Inna opcja <CODE>splay'a</CODE>, to moliwo uywania go jako biblioteki
(na licencji GPL), wic moe by uywany w innych programach. Prbuje te
polepszy wydajno przez uywanie grupowania (threading) (potrzebujesz
<CODE>pthread</CODE>, eby uywa t opcj) i troch assemblera w kodzie.
<P><CODE>Splay</CODE> uywa interfejsu linii komend i opcjonalnego X'owego (ktry
uywa QT).
<P>Jeeli nie dziaa po kompilacji (np. zwraca bd segmentacji), sprbuj
skompilowa go jeszcze raz bez grupowania (threading).
<P>Autorem jest Jung Woo-jae (<CODE>jwj95@eve.kaist.ac.kr</CODE>).
<P>Program mona znale na 
<A HREF="http://adam.kaist.ac.kr/~jwj95/">stronie domowej splay'a</A>.
<P>
<P>
<P>
<H3>Sajber Jukebox          </H3>

<P>
<P>Ten program jest odtwarzaczem MPEG z graficznym interfejsem uytkownika.
Jest oparty na <CODE>splay'u</CODE>, wic obsuguje powoki MPEG do III.
Moe te odtwarza strumienie MPEG w czasie rzeczywistym, ze strumieniem
podawanym przez HTTP. Jest take atwy do skonfigurowania.
<P>Uywa bibliotek 
<A HREF="http://www.troll.no/">QT toolkit</A>
(w wersji 1.2&lt;). Uywa te 
<A HREF="http://pauillac.inria.fr/~xleroy/linuxthreads/">LinuxThreads</A>
(zaczone binaria dziaaj tylko z wersj 0.5).
<P>Autorem jest Joel Lindholm (<CODE>wizball@kewl.campus.luth.se</CODE>).
<P>Najnowsz wersj mona znale na 
<A HREF="ftp://kewl.campus.luth.se/pub/jukebox">anonimowym FTP</A>
na <CODE>kewl.campus.luth.se</CODE> z katalogu <CODE>/pub/jukebox</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>amp          </H3>

<P>
<P>Ten odtwarzacz MPEG audio (<EM>wersja beta</EM>) obsuguje tylko MPEG
Layer 3. Moe odtwarza bezporednio do karty dwikowej i do plikw
PCM lub WAV. Daje te dosy duy adunek dla procesora (okoo 60% na
Pentium 133MHz).
<P>Zosta napisany przez Tomislav'a Uzelac'a (<CODE>tuzelac@rasip.fer.hr</CODE>).
Moe by darmowo uywany i rozpowszechniany, dotd, dokd nie bdzie
sprzedawany komercyjnie bez zezwolenia (zaczanie go na CD-ROM'ach z
darmowym oprogramowaniem jest dozwolone).    
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://ftp.rasip.fer.hr/pub/mpeg/amp-0.7.3.tgz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>ftp.rasip.fer.hr</CODE> z katalogu <CODE>/pub/mpeg/amp-0.7.3.tgz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>XAudio          </H3>

<P>
<P>Ta biblioteka (<EM>alfa</EM>) zostaa napisana jako szybka implementacja
bibliotek dekodowania MPEG audio, do uycia w rnych interfejsach GUI.
Obsuguje powoki I, II i III. Moe losowo pobiera dane ze strumieni.
Interfejs linii komend jest zaczony. Wersja Motif (Lesstif) jest te
zaczona w wersji pod Linuxa.
<P>Autorzy to Gilles Boccon-Gibod, Alain Jobart i inni.
Wykoczenia (front-ends) biblioteki mog by darmowo pobierane.
Biblioteka sama w sobie musi by licencjonowana (dostpna jest licencja
rdowa i binarna).
<P>Wykoczenia tej biblioteki mog by cignite ze 
<A HREF="http://www.mpeg.org/xaudio/">strony domowej XAudio</A>.
<P>
<P>
<P>
<H3>Layer 3 Shareware Encoder/Decoder                    </H3>

<P>
<P>Waciwie jest to konwerter, ktry przeksztaca strumienie audio MPEG Layer 3
w WAV, AIFF, SND, AIFC lub po prostu czyste PCM. Wersja pod Linuxa nie
kieruje wyjcia bezporednio do karty dwikowej. Trzeba najpierw skonwertowa
plik do innego formatu.
<P>Jakkolwiek, jeeli sprbjesz odtworzy skonwertowany plik uywajc 
<CODE>sox'a</CODE>, otrzymasz prawdopodobnie tylko szum, poniewa porzdek sw
(to taki rodzaj "liczby" komputerowej - przyp. Tygrys) w prbkach PCM nie
jest poprawny (przynajmniej na platformach Intelowych). Musisz odpali
<CODE>sox'a</CODE> z opcj <CODE>-x</CODE>, eby pozby si tego problemu. Ale
niektre odtwarzacze nie musz by zawiadomione, e porzdek sw jest zy,
wic nie musisz si o to martwi.
<P>Jeeli masz naprawd szybki komputer (prawdopodobnie co najmniej Pentium 
100MHz), moesz sprbowa odtwoezy strumienie MPEG Layer 3 bezporednio,
bez potrzeby skonwertowania dwiku na inny format, tak jak w nastpujcym
przykadzie (przyjmuje on, e uywasz <CODE>sox'a</CODE> i odtwarzasz
prbk 44.1kHz stereo).  
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
$ l3dec foo.mp3 -sto | play -t raw -x -u -w -c 2 -r 44100 -
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>Liczba po <CODE>-r</CODE> jest czstotliwoci prbkowania strumienia audio,
a liczba po <CODE>-c</CODE> zaley od tego, czy to ma by mono, stereo, czy nawet
kwadro. Jeeli to wyglda zbyt skomplikowanie, moesz uy skryptu lub aliasu. 
<P>To jest shareware z prawami autorskimi Fraunhofer-IIS. Wersja demo
pod Linuxa na systemy x86 moe by cignita z 
<A HREF="ftp://ftp.fhg.de/pub/layer3">anonimowego FTP</A>
na <CODE>ftp.fhg.de</CODE> z katalogu <CODE>/pub/layer3</CODE>. Wersja demo konwertuje
tylko strumienie Layer 3.
<P>
<P>
<P>
<H2>2.4 WAV</H2>

<P>
<P>Cytujc ze strony podrcznika man <CODE>sox'a</CODE>:
<P>
<BLOCKQUOTE>
Wydaj si by podobne do plikw IFF, ale nie takie same.
S oryginalnym formatem dwikowym Windows 3.1. Oczywicie
Windows 3.1 jest tak wane dla przemysu komputerowego,
e musiao mie wasny format plikw dzwikowych.
</BLOCKQUOTE>
<P>Maj zazwyczaj rozszerzenie <CODE>.wav</CODE>
<P>
<P>       
<P>
<H3>wavplay          </H3>

<P>
<P>Ten program obsuguje odtwarzanie i nagrywanie w formacie WAV.
Uywa blokowania (locking), wic tylko jeden dwik moe by odtwarzany w danej
chwili. Jego moliwoci blokowania mog te by uyte oddzielnie od jego
moliwoci odtwarzania dwiku.
<P>Jako dodatek do interfejsu linii komend, ma take interfejs Motif, ktry
moe by uywany z Lesstif'em.
<P>By pocztkowo napisany przez Andre Fuechsel'a 
(<CODE>af1@irz.inf.tu-dresden.de</CODE>), ale zosta cakowicie przepisany przez
Warren'a W. Gay'a (<CODE>bx249@freenet.toronto.on.ca</CODE> lub 
<CODE>wwg@ica.net</CODE>).
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/wavplay-1.0.tar.gz">anonimowym FTP</A>
z <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu <CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/wavplay-1.0.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H2>2.5 Inne rzeczy</H2>

<P>
<P>Ta sekcja opisuje rzeczy, ktre odtwarzaj formaty dwiku nie zasugujce
na oddzieln sekcj (np. formaty majce tylko jeden odtwarzacz), lub
odtwarzacze obsugujce kilka formatw.
<P>
<P>
<P>
<H3>sox          </H3>

<P>
<P>Ten program jest waciwie konwerterem, zamienia jednen format dwiku na
drugi. Jakkolwiek, niektre wersje <CODE>sox'a</CODE>, przywoywane komend
<CODE>play</CODE>, odtwarzaj dwik. (Aplikacja <CODE>play</CODE> w Sound HOWTO
prawdopodobnie odnosi si do tego). Obsuguje czyste (bez nagwka) binaria
i dane tekstowe , Pliki Dwikowe IRCAM, <CODE>.voc</CODE> Sound Blaster'a,
<CODE>.au</CODE> SPARC'a (z nagwkiem), HCOM Mac'a <CODE>.voc</CODE> PC/DOS,
formaty Sndtool'a i Sounder'a, <CODE>.snd</CODE> NeXT'ta RIFF/WAV Windows 3.1,
<CODE>.smp</CODE> Turtle Beach'a, CD-R i formaty AIFF i 8SVX Apple/SGI.
<P>
<P>Gdzie w kernelu 1.3.6x, musisz dokona maej zmiany w jednym pliku, eby 
dwik by odtwarzany bezporednio. Musisz zmieni lini 179 w pliku
<CODE>sbdsp.c</CODE> z
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
if (abuf_size &lt; 4096 || abuf_size > 65536) {
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>na
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
if (abuf_size &lt; 1 || abuf_size > 65536) {
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>Ale moe nie bdziesz musia tego robi. Jednak zrobienie tego nic nie
zepsuje.
<P>
<P>Zosta napisany przez wielu ludzi i moe by uyty w kadym przeznaczeniu. 
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/convert/Lsox-linux.tar.gz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu 
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/convert/Lsox-linux.tar.gz</CODE>.
<P>Nowsza wersja, ktrej autorem jest Chris Bagwell
(<CODE>cbagwell@sprynet.com</CODE>) (oparta na najnowszej wesji gamma oryginalnego
<CODE>sox'a</CODE>, z zaczon powysz poprawk) moe by cignita przez 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/convert/sox-11gamma-cb3.tar.gz">anonimowe FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z katalogu
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/convert/sox-11gamma-cb3.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>bplay          </H3>

<P>
<P>Ten program (<EM>wersja beta</EM>) odtwarza czyste audio, WAV i VOC. Moe te
nagrywa takie pliki. Uywa rnych technik do osignicia najwyszej moliwej
prdkoci, a wic moe chodzi przystpnie nawet na wolnych maszynach.
Jedna z tych technik wymaga, eby zainstalowane programy miay identyfikator
setuid root. Jeeli koniecznie chcesz tego uywa, moesz uy paczki Debiana,
ktrej autorem jest Ian Jackson (<CODE>ijackson@gnu.org</CODE>), ktra wycza
funkcj potrzebujc bitu setuid.
<P>Autorem jest David Monro (<CODE>davidm@gh.cs.usyd.edu.au</CODE>).
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/bplay-0.96.tar.gz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/bplay-0.96.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H3>SIDPLAY          </H3>

<P>
<P>Ten program emuluje ukad SID (Sound Interface Device, MOS 6581) i MPU
(Micro Processor Unit, MOS 6510) Commodore'a 64. Jest wic w stanie
zaadowa i uruchomi programy w kodzie maszynowym C64 wydajce dwiki lub
muzyk. Gwnie s to fragmenty kodu i danych, ktre zostay wycignite
(ripped) z gier i programw demonstracyjnych i przesane bezporednio z C64.
<P>Standardowo uywa linii komend. S te interfejsy Tk i QT, dostpne oddzielnie
z gwnej paczki.
<P>Sidplay jest nadzorowany przez Michael'a Schwendt'a
(<CODE>sidplay@geocities.com</CODE>).
<P>Jest dostpny ze 
<A HREF="http://www.geocities.com/SiliconValley/Lakes/5147/">strony domowej SIDPLAY'a</A>.
<P>
<P>         
<P>
<H3>RealAudio Player          </H3>

<P>
<P>Pozwala ci sucha dwiku, zapisanego w odpowiednim formacie, w czasie
rzeczywistym przez Internet bez pobierania caego pliku. Moe by uyty
oddzielnie, ale tak naprawd jest przeznaczony do uytku z przegldark
web (najlepiej obsugiwane s Mosaic i Netscape). Nie moe by uywany
bez X'w (nie moesz uywa go z Lynxem na konsoli tekstowej). 
<P>Autorem jest firma Progressive Networks, Inc. Program nie moe by
rozpowszechniany, modyfikowany itp. Zajrzyj do licencji, eby uzyska
dokadne informacje o tym, co moesz robi. Program mona cign
ze 
<A HREF="http://www.realaudio.com/">strony domowej RealAudio</A>.
<P>
<P>
<P>
<H3>cat          </H3>

<P>
<P>Kto moe pomyle co <CODE>cat</CODE>, czasami naduywane narzdzie wypisujce,
moe mie wsplnego z odgrywaniem dwiku. Poka jak mona to zuytkowa na
przykadzie. 
<P>
<BLOCKQUOTE><CODE>
<PRE>
$ cat sample.voc > /dev/dsp
$ cat sample.wav > /dev/dsp
$ cat sample.au > /dev/audio
</PRE>
</CODE></BLOCKQUOTE>
<P>Wykonanie <CODE>cat'a</CODE> pliku <CODE>.au</CODE> na urzdzenie <CODE>/dev/audio</CODE>
bdzie zwykle dziaa, a jeeli bdziesz mia szczcie, porzdek bajtw
w pliku bdzie odpowiedni do twojej platformy itp., uda si nawet "zcatowanie"
pliku PCM (takiego jak <CODE>/dev/audio</CODE> czy <CODE>/dev/dsp</CODE>) na
urzdzenie <CODE>/dev/dsp</CODE>.
<P>To wcale nie jest bezuyteczny sposb wykorzystania <CODE>cat'a</CODE>.
Moe by przydatny np. jeeli masz plik dwikowy nie rozpoznawany przez twoje
programy, a wiesz, e uywa prbek PCM, moesz mie przyblione wyobraenie 
tego, jak plik brzmi (jeeli bdziesz mia szczcie).
(kurcz, nie pisze skd to wzi ;-) - przyp. Tygrys)
<P>
<H2><A NAME="s3">3. Inne przydatne narzdzia dwikowe</A></H2>

<P>
<P>Ta sekcja nie ma bezporednio nic wsplnego z odtwarzaniem plikw dwikowych.
Jest to raczej kolekcja narzdzi, ktre mog by przydatne.
<P>
<P>
<P>
<H2>3.1 volume        </H2>

<P>
<P>To jest prosty interfejs linii komend, ktry kontroluje gono (co innego
mogoby to by?). Ma te oddzielny program z interfejsem Tcl/Tk zaczonym
w paczce, sucym do kontrolowania gonoci i odtwarzania plikw <CODE>.au</CODE>.
Jest te zaczony bardzo prosty odtwarzacz CD Tcl/Tk.
<P>Jest to Freeware napisany przez Sam'a Lantinga'
(<CODE>slouken@cs.ucdavis.edu</CODE>).
<P>Mona go znale na 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/soundcard/volume-2.1.tar.gz">anonimowym FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> w katalogu 
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/soundcard/volume-2.1.tar.gz</CODE>.
<P>
<P>
<P>
<H2>3.2 Sound Studio        </H2>

<P>
<P>To jest aplikacja Tcl/Tk zapewniajca odtwarzanie, nagrywanie i edycj
cyfrowego dwiku uywajc <CODE>sox'a</CODE>. Zawiera <CODE>sox'a</CODE> w swojej
dystrybucji, eby unikn problemw z kompatybilnoci.
<P>Program zosta napisany przez Paul'a Sharpe'a i N. J. Bailey'a
(<CODE>N.J.Bailey@leeds.ac.uk</CODE>).
Moe by darmowo uywane i rozpowszechniane, jeeli zostanie wysana
kartka pocztowa. (greetsy i widoczek dla autorw :-) - przyp. Tygrys)
<P>  
<P>Mona go znale na 
<A HREF="http://www.elec-eng.leeds.ac.uk/staff/een6njb/Software/Studio/screens.html">stronie domowej Sound Studio</A>.
<P>
<P>
<P>
<H2>3.3 Tickle Music        </H2>

<P>
<P>Ta (<EM>wersja beta</EM>, Tcl/Tk) przegldarka plikw muzycznych pozwala
odtwarza rne formaty dwiku dotd, dokd odpowiednie programy odtwarzajce
s zainstalowane na twoim systemie. Standardowo moduy odtwarza <CODE>gmod</CODE>,
a pliki MIDI <CODE>mp</CODE> (moesz zmieni rda, eby uywa innych
programw).  
<P>Zosta napisany przez Shannon Hendrix
(<CODE>shendrix@pcs.cnu.edu</CODE> lub <CODE>shendrix@escape.widomaker.com</CODE>).
<P>Mona go cign przez 
<A HREF="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/sound/players/tmusic-1.0.tar.gz">anonimowe FTP</A>
na <CODE>sunsite.unc.edu</CODE> z katalogu
<CODE>/pub/Linux/apps/sound/players/tmusic-1.0.tar.gz</CODE>.
<P>
<H2><A NAME="s4">4. Odnoniki</A></H2>

<P>
<P>
<OL>
<LI>Dokumentacja zaczona z aplikacjami opisanymi w tym dokumencie 
</LI>
<LI>Linux Sound HOWTO. Mona je znale w 
<A HREF="http://sunsite.unc.edu/LDP/">Linux Documentation Project</A>.
(Polska wersja znajduje si w
<A HREF="http://www.jtz.org.pl/">Projekcie JTZ</A>.)
</LI>
<LI>
<A HREF="http://www.digiserve.com/ar/linux-snd/">Strony MIDI i dwiku w Linuxie</A>
</LI>
<LI>
<A HREF="http://www.iis.fhg.de/departs/amm/layer3/sw/">MPEG Audio Layer 3 FAQ</A>
</LI>
<LI>
<A HREF="http://www.4front-tech.com/pguide/">Programmer's Guide to OSS</A></LI>
<LI>
<A HREF="http://www.spies.com/Sox/">Strona domowa SoX</A></LI>
</OL>
<P>
<H2><A NAME="s5">5. Od tumacza</A></H2>

<P>
<P>Zdaj sobie spraw, e jest tu mnstwo mniejszych lub wikszych bdw.
Jest to dopiero wersja 1.0 - vis major, bdy musz by... :-)
Jeeli jakie znajdziesz, daj mi zna.
<P>Prawa autorskie tumaczenia - (C)1998 <CODE>tygrys@fidonet.org.pl</CODE>.
<P>
</BODY>
</HTML>