Turkce destegi hakkinda
-----------------------

Bu paket Turkce yerellestirme icin nispeten zararsiz bir yontem 
kullanmaktadir.  Turkce yapilandirma, sistem genelinde degil kullanici 
duzeyinde yapilmaktadir.  Yani Turkce destegi veren butun ayarlar ev 
dizinindeki bir dizi nokta dosyasinda (nam-i diger 'dotfile') 
bulunmaktadir.

Paket, Turkce acisindan bircok kusura sahip Debian 3.0'i (Woody) 
desteklememektedir.  Bu destegi vermek mumkun olmakla birlikte zor ve 
gereksizdir.  Kanaatimizce Woody'nin i18n alt yapisinda bulunan 
kusurlari duzeltmek bu paketin gorevi olmamalidir.  Woody'de Turkce 
destegi icin son bolumde verilen belgelerin okunmasi onerilir.

Yerellestirme alt yapisi resmi Debian sistemlerinden farkli olan KNOPPIX 
icin bu paketin sorunsuz calisacagi garanti edilemez.  Destek betiginde 
KNOPPIX'e ozel bazi duzenlemeler yapilmistir.  Fakat KNOPPIX'in yeni 
surumleri bu duzenlemeleri etkisiz kilabilir.

Paketin dogru sonuclar vermesi icin gerekli asgari sartlar sunlardir:

	X Window >= 4.3 (xterm luit destegi)
	console-data >= 2002.12.04dbs-29

[Her iki sartta Debian GNU/Linux 3.1 (Sarge) surumunde saglanmaktadir.]

Turkce destegi uc tip kullanici profili goz onune alinarak 
hazirlanmistir:

* Debian GNU/Linux'da Turkce ayarlarin nasil yapilacagi konusunda 
  herhangi bir fikri olmayan kullanicilarin program tarafindan onerilen 
  butun otomatik ayar onerilerini olumlu cevaplamalari gerekir.  Bu 
  kapsamda programin sundugu "Genisletilmis Ayarlar" sorgusuna "evet" 
  denilmelidir.  Genisletilmis ayarlar sistem klavyesini ve sanal 
  konsolda kullanilacak yazitiplerini Turkce olarak ayarlayacaktir.

* Eger sistem yoneticisi haklarina sahipseniz set-language-env komutunu 
  '-E' secenegiyle calistirin ve "Genisletilmis Ayarlari" uygulamayin.  
  Bu secenek, fazla bir ayar kirliligi olusturmadan her kullanici icin 
  gerekli asgari ayarlari /etc/skel dizininde bir dizi dosya olusturarak 
  saglayacaktir.  Gerek gorurseniz programin urettigi ayarlar uzerinde 
  degisiklikler de yapabilirsiniz.  Bu profile giren kullanicilarin bir 
  sistem yoneticisi olarak sistemin butununde bazi temel Turkce ayarlari 
  da tamamlamis olmalari gerekmektedir.  Bunun nasil yapilacagi ilgili 
  bolumde kisaca ozetlenmistir.

* Sistem yoneticisi haklarina sahip olmayan veya sistemi farkli dillerde 
  calisan kullanicilarla paylasmak durumunda olan kullanicilar icin 
  pakete alternatif Turkce Q klavye destegi eklenmesi planlanmaktadir.


Sorunlar ve ipuclari
--------------------

* Bu paketin Turkce destegi saglikli sekilde verebilmesi icin oncelikli 
  sart Turkce yerellerinin sistemde kurulu durumda bulunmasidir.  Bu 
  sart ancak sistem yoneticisi haklariyla 'locales' paketini kurarak 
  saglanabilir.  Sayet language-env paketi ilk sistem kurulumu sirasinda 
  Gorev secici'deki ('tasksel') "Turkce destegi" gorevinin secilmesiyle 
  kurulmus ise 'locales' paketi de otomatik olarak zaten kurulmus 
  olacaktir.  Burada dikkat edilmesi gerekli husus iki adet Turkce 
  yerelin mevcut oldugudur.  Bunlardan ilki bu belge boyunca "ISO kipi" 
  olarak adlandirdigimiz tr_TR veya acik sekliyle tr_TR.ISO-8859-9, 
  digeri ise "UTF-8 kipi" olarak adlandirdigimiz tr_TR.UTF-8 yerelidir.  
  Turkce ayarlarda hangi kipi secerseniz secin, her iki Turkce yerelin 
  de _mutlaka_ kurulu olmasini saglayin.  Turkce yerelin nasil 
  kurulacagi "Sistem genelinde temel Turkce ayarlari" bolumunde 
  anlatilmistir.  Hangi yerellerin size gerekecegi ve bunlarin nasil 
  kurulacagi konusunda 'set-language-env' betigi de ayrica gerekli 
  uyarilarda bulunmaktadir.  Uyarilarda belirtilen talimatlari -sistem 
  yoneticisi haklariyla- uygulamaniz da yeterli olacaktir.

* Groff programindaki hatalardan dolayi gecici cozum olarak ~/.bashrc 
  dosyasinda 'man' komutu icin bir alias tanimlanmistir.  Groff 
  programinda duzeltme yapildiginda buyuk olasilikla bu alias'in da 
  degistirilmesi veya butunuyle kaldirilmasi gerekecektir.

* Genisletilmis ayarlarda sorun olmasi muhtemel bir alan X ekran 
  yoneticisidir (gdm, kdm, wdm, xdm vb.).  Kullandiginiz ekran 
  yoneticisinin Debian'in geleneksel X oturum ilklendirme semasina uygun  
  calismasi halinde sorun olusma ihtimali dusuktur.  Bu konuda her 
  yonuyle Debian standartlarina uygun olan program X paketleriyle 
  birlikte gelen xdm'dir.  Diger ekran yoneticileri kullanilan surume 
  bagli olarak farkli davranislar sergileyebilmektedir.  Problem esas 
  itibariyla ekran yoneticisinin genisletilmis ayarlar sonucunda ev 
  dizininde olusturulan ~/.xsession oturum betigini atlamasindan veya 
  sistem yerelini kendine gore degistirmesinden kaynaklanmaktadir.  
  Mesela gdm'in bazi surumlerinde ontanimli oturum tipi boyledir.  
  Genisletilmis ayarlar X Window altinda Turkce klavyeyi ayarlar.  Eger 
  bu konuda bir sorunla karsilasirsaniz oncelikle kuskulanmaniz gereken 
  yer -kurulu ise- ekran yoneticisidir.  Ekran yoneticisinin oturum 
  secenekleri arasinda Debian ilklendirme semasini uygulayan secenegi 
  etkinlestirmelisiniz.

* GNOME masaustu ortami X Window klavye esleminin kullanici tarafindan 
  kolayca ayarlanabilmesi icin basit bir klavye denetim araci sunar.  
  ("Masaustu Tercihleri->Klavye").  Bu aracla yapilan ayar, XF86Config 
  dosyasindaki XKB yapilandirmasini ontanimli davranis olarak goz ardi 
  edecektir.  Bu durum "Genisletilmis Ayarlar" secenegiyle .xsession 
  betiginde gerceklestirilen klavye ayarini da goz ardi edeceginden, soz 
  edilen ontanimli davranis (gconftool-2 araci ile) betik icinde
  degistirilmektedir.  Klavye yapilandirmasini butunuyle GNOME uzerinden 
  yonetmek isteyecek kullanicilarin bu "yan etki"den haberdar olmalari 
  ve gerekiyorsa ~/.xsession betigindeki ilgili satirlari etkisiz hale 
  getirmeleri onerilir.
  
* X Window'u 'startx' komutuyla calistirmayi tercih eden kullanicilarin 
  su hususa dikkat etmeleri gerekir.  Eger acilis komutlari icin 
  ~/.xinitrc dosyasi kullaniyorsaniz paket tarafindan olusturulan 
  ~/.xsession dosyasi _okunmayacaktir_.  Bu durumda .xsession'daki 
  komutlari uygun sekilde bu dosyaya yazmaniz gerekir.  X Window 
  acilisinda ~/.xinitrc kullanilmasini -biraz da bu yuzden- onermiyoruz. 

* Turkce UTF-8 yerelinde hala cesitli problemler mevcuttur.  Ozellikle 
  sanal ucbirimlerin UTF-8 acisindan yeterli olmadigini dusunmekteyiz.  
  GNU/Linux'un Unicode destegi tam olarak olgunlasincaya kadar klasik 
  ISO-8859-9 yereliyle calisilmasi tercih edilebilir.

* X Window uzerinde UTF-8 yereliyle calismak isteyeceklere ucbirim
  olarak xterm kullanmalarini oneriyoruz.  GNOME ve KDE masaustu 
  yoneticilerinin ontanimli ucbirimleri de (gnome-terminal ve konsole) 
  UTF-8 destegi sunmaktadir.  Diger bircok ucbirim (_eski_ rxvt, aterm, 
  wterm) bu bilgilerin verildigi tarih itibariyla UTF-8 destegine sahip 
  degildir.  Rxvt kullanicilari UTF-8 destekli 'rxvt-unicode'u tercih 
  etmelidir.  Eterm'un yeni surumlerinde UTF-8 destegi bulunmakla 
  beraber, bu program .Xresources temelli bir yapilandirmayi dikkate 
  almadigindan Turkce destegi hazirlanmamistir.

* Sistem yereli ISO-8859-9 kipinde olsa bile bazi durumlarda UTF-8 
  kullanimina ihtiyac duyabileceksiniz.  Bu tip durumlarda basitce 
  'uxterm' ucbirimini calistirmaniz yeterli olacaktir.  Uxterm sistem 
  yerelini otomatik olarak tr_TR.UTF-8 yereline ayarlayacak ve bu 
  paketin kurulu olmasi sartiyla, UTF-8 kodlu Turkce yazitiplerini uygun 
  sekilde sececektir.

* Sanal konsollarda da benzer bir imkan Turkce tuseslemlerinde tanimli 
  bazi kisayollarla saglanir.  Sanal konsollarda herhangi bir anda 
  asagidaki kisayollarla klavye duzenini ve sistem yerelini 
  degistirebilirsiniz:

  	Ctrl+Alt+8: Sistemi UTF-8 kipine gecirir
  	Ctrl+Alt+9: Sistemi ISO-8859-9 kipine gecirir

  Ctrl+Alt+8 kisayolunun bir diger faydasi UTF-8 ortaminda calisirken 
  sanal konsol ekraninda zaman zaman olusan bozulmalarin bu kisayol 
  vasitasiyla duzeltilebilmesidir.
  
* Pakette Turkce F klavye destegi de mevcuttur.  Sanal konsollarda 
  Turkce Q ve F klavye gecisleri icin su kisayolu kullanabilirsiniz:

    	Ctrl+Alt+0: Turkce Q ve F klavyeler arasinda gecis yapar

* X ucbirimleri ve sanal konsollarda kullanilacak sabit genislikli 
  yazitipleri icin tek alternatifiniz sistemde bulunan ontanimli 
  yazipleri degildir.  Pakette Terminus yazitipinin kurulumu da secenek 
  olarak sunulmaktadir.  Bu kurulum secenegi sadece ilgili Terminus 
  paketleri sisteminizde kurulu ise etkinlestirilir.  Sayet ilk kurulum 
  sirasinda Terminus paketleri kurulu durumda bulunmadigindan bu 
  secenekle karsilasmamis iseniz once bu paketleri kurun ve 
  'set-languave-env -l tr' komutunu tekrar calistirin.  Kurulmasi 
  gerekli Terminus paketleri sunlardir:
  
	xfonts-terminus
	console-terminus

* Sanal konsollarda kullanilabilecek 'iso09.f16' yazitipinin onemli bir 
  kusuru vardir.  Bu yazitipiyle 'newt' tabanli Debian yapilandirma 
  ekranlarinda cercevelerin cizilmesinde kullanilan karakterler basta 
  gelmek uzere cesitli cizim karakterleri cikmamakta ve bu sorun bazi 
  yapilandirma adimlarinin cirkin veya zor anlasililir olmasina yol 
  acmaktadir.  'fonty' paketi kullanilarak secilebilecek bu yazitipi 
  yerine ontanimli olarak Terminus'un kullanilmasi tavsiye edilir.

* Bir gelistirici iseniz zaman bilgilerinin POSIX uyumlu olmasini 
  isteyebilirsiniz.  Ayrica bazi kullanicilar sistemi butunuyle Turkce 
  iletilerle kullanmak istemeyebilirler.  Bu tur durumlarda karma sistem 
  yereli kullanilabilir.  Mesela asagidaki ayarlar verilen orneklerdeki 
  beklentileri karsilamaktadir:

    	LANG=tr_TR
	LC_TIME=C
	LC_MESSAGES=C

	export LANG LC_TIME LC_MESSAGES

* Sistem yerelinin Turkce olmasi hatali yazilmis bazi programlarin 
  calismasini olumsuz yonde etkileyebilir.  Bu tip bir programla 
  karsilasmissaniz lutfen oncelikle programin gelistiricisine bu hatayi 
  bildirin.  Hata giderilinceye kadar programi asagidaki bicimde 
  calistirmaniz cogu durumda hatadan etkilenmemenizi saglayabilir:

    	LC_ALL=C <program>


Sistem genelinde temel Turkce ayarlari
--------------------------------------

Sistem yoneticisi olarak temel Turkce ayarlari basitce asagida verilen 
Debian usulu komutlarin uygulanmasiyla gerceklestirilir.  Bu ayarlar soz 
konusu paketler kurulurken zaten yapilmaktadir.  Dolayisiyla bu komutlar 
herhangi bir sekilde ilk kurulum sirasinda atladiginiz yapilandirma 
seceneklerine tekrar ulasmanizi da saglar.
 
* Turkce yereli:

	dpkg-reconfigure locales

  Asagidaki secenekler secili olmalidir:

	[*] tr_TR ISO-8859-9
	[*] tr_TR.UTF-8 UTF-8

* Turkce konsol klavye:

	dpkg-reconfigure console-data

  Q klavye icin su secenekler uygulanmalidir:

	ISO kipi: qwerty -> Turkish -> Q Layout
	UTF-8 kipi: qwerty -> Turkish -> Q Layout with Unicode

  F klavye icin su secenekler uygulanmalidir:

	ISO kipi: qwerty -> Turkish -> F Layout
	UTF-8 kipi: qwerty -> Turkish -> F Layout with Unicode

* Turkce sanal ucbirim yazitipleri:

  Sanal ucbirimlerde Terminus yazitipinin kullanilabilmesi icin 
  oncelikle 'console-terminus' paketi kurulmali ve ekran yapilandirma 
  dosyasi /etc/console-tools/config'de asagidaki satirlar hazir 
  bulundurmalidir:
	
	SCREEN_FONT=ter-916f
	APP_CHARSET_MAP=iso09

  [SCREEN_FONT_MAP degiskeninin -mesela "iso09" olarak- hicbir sekilde 
  _atanmadigina_ emin olun.  Aksi halde cesitli sorunlar olusabilir.] 
  
  Konsol yazitipi olarak 'iso*.psf' serisini kullanmak isteyeceklerin  
  'fonty' paketini kurmus olmalari ve:

	dpkg-reconfigure fonty
  
  komutuyla girilecek debconf yapilandirmasinda asagidaki secenegi 
  secmeleri gerekecektir:

	iso9 (Turkish)

  Gerek yukarida deginilen sorunlar, gerekse de estetik gerekcelerle
  sanal ucbirimlerde Iso yazitipi yerine Terminus yazitipinin secilmesi  
  tavsiye edilir.  (Terminus, Debian Sarge'da Turkce olarak yapilan bir 
  kurulumda kurulacak ontanimli yazitipidir.)
  
* Turkce X klavye:

	dpkg-reconfigure xserver-xfree86

  Q klavye icin su ayarlar girilmelidir:

	keyboard layout: tr
	keyboard variant: (bos gecilir)

  F klavye icin su ayarlar girilmelidir:
	   
	keyboard layout: tr
	keyboard variant: tr_f
	
  Her iki klavye icin (sart olmamakla beraber) su ayar onerilir:

	keyboard model: pc105

Turkce yapilandirma sistem genelinde yapilsa bile bazi programlarda 
Turkce kullanimi icin ayarlarin elle yapilmasi gerekmektedir.  Bu 
programlarin basinda xterm gelmektedir.  Bu nedenle sistem genelinde 
Turkce yapilandirmasina ek olarak paketin asgari ozelliklerle (yani 
"Genisletilmis Ayarlar" secenegi _etkinlestirilmeden_) kurulmasi tavsiye 
edilir.  Bu amacla daha once belirtildigi gibi sistem yoneticisi icin 
onerilen '-E' secenegi ile /etc/skel dizinine kurulum yontemi uygun 
olacaktir.


Kaynaklar ve daha fazlasi
-------------------------

Icerigi daha cok Debian 3.0 Woody'ye yonelik olmakla birlikte Debian 
GNU/Linux'da Turkce destegi ile ilgili olarak Turkce-NASIL'in ilgili 
bolumlerini okumanizi oneririz:

	http://belgeler.org/howto/turkish-howto.html

Turk Debian kullanicilarindan gelen sorularin cevaplandigi bir eposta 
listesi de mevcut.  Turkce destegiyle ilgili olarak Debian sisteminizde 
karsilastiginiz sorunlari bu listeye yoneltebilirsiniz.  Listeye uye 
olmak veya arsivlere ulasmak icin su bag kullanilabilir:

	http://lists.debian.org/debian-user-turkish


Irtibat
-------

* language-env paketiyle ilgili olarak:

	Tomohiro KUBOTA <kubota@debian.org>

	http://www.debian.or.jp/~kubota/linuxwork/language-env.html

* language-env Turkce destegiyle ilgili olarak:

	Recai Oktas <roktas@omu.edu.tr>

  -- Recai Oktas <roktas@omu.edu.tr>, 2004